Atrament – co to jest i dlaczego zrewolucjonizowało podejście do pisania?

Atrament jest znany ludzkości od co najmniej czterech tysięcy lat, ale dopiero wynalazek pewnego przedmiotu w XX wieku sprawił, że pod strzechy trafiło narzędzie piśmiennicze umożliwiające zostawianie znaków na kartce w sposób łatwiejszy niż kiedykolwiek wcześniej. Chodzi oczywiście o długopis. Jednak byłby on niczym bez atramentu właśnie. Czym zatem jest ta substancja?

Dzisiaj trudno wyobrazić sobie zapisywanie informacji bez długopisów, świat bez drukarek i bez tuszu. Zarówno atrament jak i tusz wynaleziono tysiące lat temu, to dopiero wynalezienie czcionki drukarskiej w XV wieku i długopisów w pierwszej połowie wieku XX zintensyfikowało ich użycie, również na potrzeby domowe. Choć Internet z każdym rokiem wypiera małe wydawnictwa i kolejne tytuły prasowe musiały pożegnać się z życiem, to przez lata były głównymi nośnikami bieżących wiadomości, a sterty zeszytów napełniają szafy niejednego absolwenta szkoły. Choć atrament to nie to samo co tusz, zasada jest właściwie podobna, różnią się elementem, który gwarantuje ich barwę. Jednak tusz to temat na inną okazję, bo dzisiaj zajmiemy się tym, czym jest atrament, jaką ma historię i jak wpłynął na piśmiennictwo.

Atrament – czym jest i w jaki sposób powstaje?

Człowiek od zarania miał potrzebę utrwalania historii. Zanim wymyślono pismo, informacje były przekazywane przez pokolenia za pomocą przekazów ustnych. Jednak już wtedy istniał inny sposób opowiadania – metoda obrazkowa. Za pomocą dłoni, farb ziemnych, kredy i węgla, ludzie zostawili ślady choćby w jaskini Lascaux. Było to już w paleolicie, czyli jakieś 17 000 lat p. n. e.! Udoskonalanie technik za pomocą których można porozumiewać się z innymi, jak również zostawiać po sobie zrozumiałe ślady, trwa właściwie do dzisiaj, a jedną z kolejnych iteracji tego zjawiska było powstanie emotikon, czyli niejako powrót do początku. Mimo wszystko ludzkość przeszła od czasu Lascaux sporo i znacząco się rozwinęła, co finalnie doprowadziło do powstania i rozwoju pisma. Od rycia w skale, pisma klinowego i piktogramów do alfabetu i zapisu przypominającego dzisiejszy. I tak, jakieś 2500 lat p. n. e., w Chinach i Egipcie wynaleziono pierwszy atrament, by po prostu móc pisać.

Atrament – dlaczego jest taki ważny?

Wynalezienie substancji, którą w prosty sposób można nanosić na powierzchnię i zostawi ona trwały ślad było krokiem rewolucyjnym, którego równie przełomowym następstwem było wynalezienie czcionki drukarskiej. Jednak nie uprzedzajmy faktów. Atrament, zanim trafił do długopisów i druku, nanoszony był za pomocą różnych narzędzi. Klasycznie kojarzymy go z piórem, zresztą te nowoczesne narzędzia piśmiennicze, które spotykamy dzisiaj, faktycznie swoją nazwę wzięły od tych ptasich piór, którymi się posługiwano. Jednak wcześniej były to rozmaite narzędzia, które miały odpowiednio przygotowane końcówki. Kiedy w 1938 roku Laszlo Biro wynalazł długopis, pisanie faktycznie trafiło pod strzechy, ponieważ pisanie przestało wymagać odpowiednich przygotowań i ostrożności związanej z ewentualnym rozlewaniem atramentu. To na zawsze odmieniło oblicze sztuki pisania.

Atrament – w jaki sposób powstaje?

Struktura atramentu jest w swej istocie banalna i co ciekawe, do dzisiaj powstaje on z podobnych składników, jak te 2500 lat p. n. e. Wówczas częściami składowymi były węgiel (dający kolor) oraz olej roślinny lub klej zwierzęcy (będący tego koloru nośnikiem). Ta zasada utrzymuje się obecnie, bowiem atrament to dalej dwie podstawowe części składowe: barwnik i jego nośnik. Główną różnicą jest stosunek tych dwóch elementów do siebie. Im grubszy atrament, tym szybciej wysycha na papierze. Takiego atramentu używa się choćby we wkładach do długopisów. Z kolei atrament do pióra bazuje na wodzie. Każdy z producentów piór wiecznych ma własną recepturę, która składa się z różnych proporcji barwnika, środków zagęszczających, detergentów i innych substancji, które wpływają na pożądaną gęstość i ogólną konsystencję, jak również działanie, atramentu.

Tusze i atramenty – poznaj najważniejsze różnice

Tusze i atramenty tylko na pierwszy rzut oka są do siebie podobne. Podstawową różnicą między nimi, jest skład. Atramenty tworzone są z wysokiej klasy barwników, które mają zdolność do rozpuszczania w wodzie. W przypadku tuszu producenci stosują specjalne mieszaniny pigmentu z wodą. Co to oznacza? Atramenty to jednolite, stosunkowo gęste ciecze. Tusze to zaś woda z nierozpuszczalnymi drobinkami pigmentu. Reasumując, tusz jest trwalszy niż atrament, co sprawia, że jest preferowany przez osoby pracujące w kreślarstwie i grafice. Jednak oba produkty znajdują szerokie zastosowanie w różnych dziedzinach.

Atrament i tusz – który z nich przeznaczony jest do pióra wiecznego?

Skoro tusze są trwalsze od atramentów, dlaczego nie stosuje się ich w piórach wiecznych? Ma to związek z drobinkami pigmentu, które niestety zapychają spływaki w stalówkach. Ich wąskie kanaliki, dozujące ciesz, wymagają swobodnego, szybkiego przepływu bez efektu zatykania oraz zasychania. To właśnie zapewniają atramenty, które pod tym względem są znacznie lepsze od tuszów. Dzięki temu kultura pisania piórami wiecznymi nadal jest kultywowana i nic nie zanosi się na to, by ta piękna piśmiennicza metoda oraz wręcz tradycja, zanikła! 

Wkłady do długopisów – atrament czy tusz?

Odpowiedź na pytanie, która ciecz stosowana jest we wkładach do długopisów, jest prosta. Oczywiście jest nią tusz. Warto jednak wiedzieć, że mogą one mieć różny skład oraz kolory pigmentów. Dzięki temu wkłady długopisowe nie tylko dostępne są w tradycyjnych wersjach niebieskiego i czarnego, ale także produkowane są w barwach zieleni, czerwieni, różu, żółci… Ponadto mogą mieć one dodatki nabłyszczające i brokatowe. To jednak nie wszystko. Prócz zwykłych wkładów do długopisów na rynku dostępne są też wkłady żelowe i wyjątkowe olejowe wkłady do długopisów, które zapewniają miękką i gładką linię kreślenia liter! 

Inkausty w różnych kolorach i w przepięknych kałamarzach

Kultura pisania piórami wiecznymi – a także prostszymi w obsłudze piórami kulkowymi – jest nadal kultywowana m.in. wśród artystów, osób kochających literaturę czy też w środowiskach akademickich. Rynek wypełniony jest zatem różnorodnymi atramentami, które podobnie jak wkłady do długopisów mogą mieć różne kolory. Paleta inkaustów jest uboższa – najczęściej mowa o atramentach w odcieniach niebieskiego, czarnego i granatowego. Niektórzy producenci oferują  je także w takich kolorach jak pomarańcz, turkus czy zieleń. Można się też spotkać z edycjami limitowanymi. Takie atramenty zwykle sprzedawane są w ozdobnych, tradycyjnych kałamarzach. 

Kilka słów o piórach kulkowych

Jeśli mówimy o atramentach i piórach wiecznych, warto też wspomnieć o ich kuzynach: piórach kulkowych. Nie różnią się one od tradycyjnych piór swoim wyglądem, ale posiadają inną końcówkę i mechanizm pisania. Pióro kulkowe można określić mianem hybrydy powstałej z połączenia pióra wiecznego oraz długopisu. Tym samy jego konstrukcja pozbawiona jest stalówki, a końcówkę piszącą stanowi specjalna kulka. Atrament (najczęściej w nabojach) spływa na nią, gwarantując proste pisanie bez kleksów! Przykładem pióra kulkowego są modele Waterman.

W długopisach nie stosuje się klasycznego „atramentu” w rozumieniu płynu znanego z piór wiecznych, lecz specjalnie opracowany tusz o zupełnie innych właściwościach. To właśnie dzięki niemu długopis pisze płynnie, nie robi kleksów i nie zasycha tak szybko we wkładzie.

Czy w długopisach stosuje się atramenty?

W języku potocznym często mówi się, że „w długopisie kończy się atrament”, ale technicznie rzecz biorąc producenci używają tuszu olejowego lub żelowego, a nie atramentu w rozumieniu pióra wiecznego.

Atrament do piór wiecznych jest wodny, rzadszy i przystosowany do przepływu przez spływak oraz stalówkę pod wpływem grawitacji i kapilarności.

Tusz długopisowy jest znacznie gęstszy, lepki, zaprojektowany do współpracy z kulką – tak, by wypływał tylko podczas obrotu kulki po papierze, a nie swobodnie wypływał z wkładu.
Dlatego w opisach technicznych wkładów długopisowych producenci mówią o „tuszu (ink)” do długopisów, a o „atramentach (ink)” do piór wiecznych – w praktyce to dwie różne technologie, choć oba media zostawiają na papierze napis.

Tusz a atrament – podobieństwa i różnice

Podobieństwa
Tusz i atrament łączą trzy kluczowe cechy:

• służą do trwałego nanoszenia pisma na papier,
• zawierają barwniki lub pigmenty w ciekłym nośniku,
• muszą być chemicznie stabilne i dobrze współpracować z podłożem (papierem, czasem kartonem czy etykietami).

Różnice – tu zaczyna się sedno sprawy:

1. Skład i lepkość

• Atrament do piór wiecznych jest wodny, rzadszy, o niskiej lepkości – ma łatwo przepływać przez cieniutkie kanaliki spływaka.
• Tusz długopisowy jest olejowy lub żelowy, gęsty, o wysokiej lepkości – tak, by nie przeciekał przez kulkę, tylko podawany był dokładnie w momencie pisania.

2. Sposób pracy w przyborze do pisania

• Atrament spływa grawitacyjnie i kapilarnie – pióro „płynie” po papierze praktycznie bez nacisku.
• Tusz długopisowy wymaga obrotu kulki i lekkiego nacisku – kulka „zgarnia” tusz ze zbiornika i przenosi go na papier.

3. Zachowanie na papierze

• Atrament szybciej wsiąka w papier, może bardziej prześwitywać, a na gorszym papierze – przeciekać na drugą stronę.
• Tusz długopisowy leży bliżej powierzchni, mniej przebija, często jest bardziej odporny na rozmazywanie zaraz po zapisaniu.

4. Zastosowanie

• Atrament kojarzy się z piórami wiecznymi, kaligrafią, dokumentami „z charakterem”, gdzie liczy się estetyka pisma.
• Tusz długopisowy jest typowy dla codziennych narzędzi biurowych – liczy się niezawodność, prostota, długość pisania.

Można więc powiedzieć, że atrament jest medium bardziej „szlachetnym” i ekspresyjnym, a tusz długopisowy – praktycznym, zoptymalizowanym pod wygodę i trwałość na co dzień.

Alternatywa dla tuszu i atramentu – czy istnieje?

Jeśli spojrzymy szerzej niż tylko na długopisy i pióra, alternatywy dla klasycznego tuszu i atramentu istnieją, choć najczęściej spotykamy je w innych narzędziach do pisania:

• Ołówki i rysiki grafitowe – zamiast płynu mamy grafit; zapis powstaje przez ścieranie grafitu o papier, a nie nanoszenie płynu.
• Długopisy „metallowe” (np. metal pen, długopisy z końcówką z metalu piszące przez utlenianie) – niektóre nowoczesne przybory wykorzystują specjalne stopy metali, które zostawiają ślad poprzez mikroutlenianie na papierze; nie ma klasycznego wkładu z tuszem czy atramentem.
• Flamastry i markery – również korzystają z tuszów, ale o innym składzie (np. alkoholowym), więc są alternatywą funkcjonalną, choć nadal opartą na płynnym medium.
• Długopisy elektroniczne i tablety graficzne – ślad powstaje cyfrowo na ekranie, a nie fizycznie na papierze; to całkowicie inna kategoria, ale dla części użytkowników jest realnym zamiennikiem tradycyjnego tuszu.

Jeżeli jednak mówimy o klasycznym długopisie i piórze na papierze – zdecydowana większość rozwiązań opiera się właśnie na tuszu (długopis, marker, cienkopis) albo atramencie (pióro wieczne, pióro maczane).

Na ile starcza dzisiejszy dobry tusz i atrament?

Żywotność tuszu w długopisie i atramentu w piórze zależy od kilku czynników: pojemności wkładu/zbiornika, rodzaju medium oraz intensywności pisania.

Długopis z dobrym tuszem:

• Standardowy wkład długopisowy potrafi wystarczyć na zapisanie od kilkuset metrów linii do nawet ponad 2–3 kilometrów tekstu w modelach „long write”.
• W praktyce oznacza to kilka miesięcy intensywnego pisania w biurze lub nawet rok przy okazjonalnym użyciu.
• Tusz olejowy jest bardzo wydajny – zużywa się wolno, a jednocześnie długopis może długo leżeć nieużywany bez ryzyka natychmiastowego zaschnięcia (w przeciwieństwie do wielu markerów).

Atrament do piór wiecznych:

• Pojemność naboju to zwykle ok. 0,7–1,0 ml; konwerter lub tłok może mieć 1,0–1,5 ml, a duże pióra nawet więcej.
• Przy codziennym notowaniu w pracy czy szkole taki zbiornik wystarcza średnio na kilka dni do 2–3 tygodni, w zależności od szerokości stalówki (EF zużywa mniej, B i flex – zdecydowanie więcej).
• Butelka atramentu o pojemności 30–50 ml pozwala na wielokrotne napełnianie – w realnym użytkowaniu to nierzadko kilka miesięcy do roku pisania, przy jednym użytkowniku.

Warto pamiętać, że „dobry” tusz czy atrament to nie tylko wydajność, ale także odporność na wysychanie w przyborze, stabilny kolor i brak tendencji do zatykania mechanizmu piszącego. Dzięki temu zarówno nowoczesny tusz długopisowy, jak i wysokiej jakości atrament potrafią służyć zaskakująco długo – pod warunkiem, że używa się ich regularnie i odpowiednio dba o samo narzędzie do pisania.